پێناسەی نۆزدەمین پەرتووکی ناو پەرتووکی پیرۆز
زەبوورەکان (پێش ٤٠٠ پ.ز. کۆکراونەتەوە)
پەرتووکە شیعریەکانی پەرتووکی پیرۆز پێکهاتوون لە پەرتووکەکانی ئەیوب، زەبوورەکان، پەندەکانی سلێمان، ژیرمەندی و گۆرانی گۆرانییەکان، هەروەها لە پەرتووکی بەشێکی پێغەمبەرەکان و تەنانەت لە وتەکانی عیسای مەسیحیشدا دەدۆزرێتەوە.
زەبوورەکان باشترین ئامرازن بۆ دەربڕینی قووڵترین بیرکردنەوە و بەرزترین هەستەکانی ناخی مرۆڤ. سەرچاوەی سەرەکیی ئەم سروودانە دڵی ئەو شاعیرە باوەڕدارانەیە کە ڕۆحی پیرۆز هانیان دەدات تاوەکو بەدوای خودادا بگەڕێن و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵدا دروست بکەن. شاعیرەکان لە ڕێگەی پەرستن، ستایش و نوێژەوە لە ناوەڕاستی جۆرەها بارودۆخی دەروونیدا ئەمە ئەنجام دەدەن، کە گوزارشتە لە هەستەکانی وەک ترس یان متمانە، دڵەڕاوکێ یان ئارامی، نائومێدی یان ئومێد، خەم یان خۆشی، گومان یان باوەڕ، و ڕق یان خۆشەویستی لە بەرامبەر دژایەتیی دوژمنانی خودا یان لەبەر تیشکی ئەو بارودۆخانەی کە خودا بە سەروەریی خۆی کۆنتڕۆڵیان دەکات.
لە ڕاستیدا زەبوورەکان وەڵامی شاعیرە باوەڕدارەکانن بۆ چاکە و نیعمەتی خودا، یان بۆ تەمێکردن و دادوەرییەکەی. شاعیری زەبوورەکە هەر بابەتێکی هەبێت، چ خەمناک بێت یان شاد، هەمیشە وەک کەسێک دەردەکەوێت کە لە ئامادەبوونی خودای زیندوودایە. هەستە کەسییەکانی ناو زەبوورەکان هەرچییەک بن، دەبێت هەمیشە لەژێر تیشکی ڕاستییە نەگۆڕەکانی خودا و فێرکارییەکانی ناو کتێبی پیرۆزدا لێکبدرێنەوە.
هەندێک لە زەبوورەکان لایەنێکی کەسی و مێژووییان تێدایە.
شاعیرەکان لە زەبوورەکاندا باس لە بارودۆخە مێژووییەکان و ئەزموونە تایبەتییەکانی خۆیان دەکەن. ئەمە لە ناونیشان و ناوەڕۆکی هەندێک لە زەبوورەکاندا بە ڕوونی دیارە. لەم جۆرە زەبوورانەدا، ئەزموونە کەسییەکانی شاعیرەکان لە هەموو شتێک زیاتر بەرچاو دەکەون.
هەندێک لە زەبوورەکان لایەنێکی نوێنەرایەتی و گەردوونییان هەیە
ئەزموونی شاعیرەکان تەنها کەسی و مێژوویی نییە، بەڵکو سیفەتێکی نوێنەرایەتی و گشتگیریشی هەیە. شاعیرەکان لە ناخی دڵیاندا هەست بە هاوسۆزی و یەکگرتوویی دەکەن لەگەڵ مرۆڤایەتی بە گشتی و گەلی خودا بە تایبەتی. ئەوان هەست بە لێدانی دڵی ژیانی کۆمەڵایەتی مرۆڤ و گەلی خودا دەکەن. ئەو گۆرانییانەی کە لەم هەستی هاوسۆزییەوە لەدایک دەبن، تەنها بیر و هەستی خودی شاعیرەکان نین، بەڵکو گوزارشت لە بیرکردنەوە و هەستە قووڵەکانی خەڵک بە گشتی دەکەن. بە شێوەیەکی وردتر، زەبوورەکان لێکدانەوە بۆ بیر و هەستە قووڵەکانی گەلی خودا لە هەموو شوێنێکی جیهان و لە هەموو سەردەمەکانی مێژوودا دەکەن. هەر لەبەر ئەمەشە زەبوورەکان بوونەتە بەرجەستەکردنی پەرستن، ستایش، نوێژ، پاڕانەوە و شیوەنی گەلی خودا لە هەردوو پەیمانی کۆن و نوێدا. لەم زەبوورانەدا، ژیانی کۆمەڵایەتی ئیسرائیل و کڵێسای مەسیحی زۆر بە ڕوونی دەردەکەون.
هەندێک زەبوور توخمێکی مەسیحانەیان تێدایە.
شاعیرە باوەڕدارەکان هەست دەکەن کە یەکگرتوون لەگەڵ سەرۆکە شکۆمەندەکەیان، واتە مەسیح، کە لە پێناویاندا ئازار دەچێژێت و لەگەڵیشیاندا هاوبەشی ئازارەکانیانە. هەروەها ئەوان مەسیح وەک سەرچاوەی ڕزگاری و خۆشییان دەبینن. بۆیە هەندێک جار دەبیستین کە عیسای مەسیح خۆی لە ڕێگەی زەبوورەکانەوە دەدوێت. بۆ نموونە، لە زەبووری ٢٢دا مەسیح گۆرانییەکی پڕ لە خەم دەڵێت؛ هەست دەکات لەلایەن خوداوە وازی لێ هێنراوە و خەڵکیش سووکایەتی پێ دەکەن. لە زەبووری ١١٠دا، خودای کتێبی پیرۆز سروودێکی سەرکەوتن دەربارەی مەسیح دەڵێت؛ مەسیح لە دەستە ڕاستی خودا دادەنیشێت تا ئەو کاتەی هەموو دوژمنانی دەخاتە ژێر پێیەکانی. لەم زەبوورانەدا، مەسیحی نزمکراوە و بەرزکراوە زۆر بە ڕوونی دەردەکەون. لە لۆقا ٢٤:٤٤دا عیسا فەرمووی: “دەبێت هەموو ئەو شتانە بێنە دی کە دەربارەی من لە تەوراتی موسا و لە کتێبی پێغەمبەران و زەبوورەکاندا نووسراون.”
لە مەتتا ٢٢: ٤٣دا عیسا دەفەرموێت کە داودی زەبوورنووس بە سرووشی ڕۆح دوابوو. نێردراوەکانیش بەم شێوەیە نوێژیان دەکرد: «ئەی پەروەردگاری باڵادەست، تۆ بە ڕۆحی پیرۆز و لە زمانی خزمەتکارەکەت، باوکمان داودەوە دوایت.»١ هەروەها لە ١ پەترۆس ١: ١٠-١٢دا هاتووە کە پێغەمبەران و شاعیرەکان بە وردی و بەوپەڕی بایەخەوە دەگەڕان و لێکۆڵینەوەیان دەکرد، تاوەکو بزانن ڕۆحی مەسیح لە ناو ئەواندا ئاماژە بۆ چ کات و بارودۆخێک دەکات، کاتێک پێشوەختە باسی ئازارەکانی مەسیح و ئەو شکۆمەندییانەی دەکرد کە بەدوایدا دێن.
زەبوورەکان، لە ڕاستیدا لە خوداوە سەرچاوە دەگرن؛ چونکە خودا هەم دروستکەری شاعیرەکانە و هەم ئەو کەسەیە کە ئیلهامبەخش و ئاراستەکاری بیرکردنەوە و هەستەکانیانە. سەرچاوەی هەموو زەبوورەکان لای خودایە، چونکە شاعیرە باوەڕدارەکان لە یەکگرتووییدا لەگەڵ خودا دەژین و سروودەکانیان دەبێتە سروودی کۆمەڵگەی گەلی خودا. دڵی شاعیرە باوەڕدارەکان کانیی زەبوورەکانە، ئەو دڵانەی کە ڕۆحی پیرۆز دەیانجووڵێنێت تاوەکو بەدوای خودادا بگەڕێن و لێی نزیک ببنەوە
زەبوورەکان لە دوو جۆرە شیعری سەرەکی پێکدێن کە شاعیرە باوەڕدارەکان نووسیویانە، خودا لە هەر جۆرێکیاندا بە شێوازێکی تایبەت لەگەڵ مرۆڤ دەدوێت:
یەکەم، زەبوورە فێرکارییەکان: نموونەی ئەم زەبوورانە وەک (زەبووری ١، ٢، ١٩، ١٠٦ و ١١٩)ن. لەم جۆرە شیعرانەدا خودا ڕێنمایی و دەرسە ڕاستەقینەکان لە ڕێگەی شاعیرەکانەوە دەگەیەنێت. لێرەدا خودا ڕاستەوخۆ ڕووی دەمی لە ژیری و تێگەیشتنی مرۆڤە، تاوەکو فێری ڕاستییەکانمان بکات.
دووەم، زەبوورە گۆرانی-ئامێزەکان (لیریکی): وەک زەبوورەکانی (٢٢، ٤٠، ٥١، ٦٢ و ١٣٩). لەم جۆرەیاندا خودا خۆی لە ناو هەستە دەروونییەکان و ئەزموونە ڕۆحییەکانی شاعیرەکاندا ئاشکرا دەکات. لێرەدا خودا ڕاستەوخۆ لەگەڵ دڵی مرۆڤەکان دەدوێت و کار دەکاتە سەر هەستەکانمان.
کەواتە، خودا لە زەبوورەکاندا هەم لەگەڵ مێشک و هەم لەگەڵ دڵی ئێمەدا قسە دەکات. بەڵام پێویستە هەموو قسەکانی خودا لە کتێبی پیرۆزدا، لەبەر تیشکی تەواوی ویستی ئەو هەڵبسەنگێنرێن کە لە فەرمانەکان، قەدەغەکردنەکان و فێرکارییەکانیدا دەردەکەون. زۆر گرنگە کە ئەم پەیامانە بە دروستی لێک بدرێنەوە؛ نابێت هیچ کەسێک شتێک بۆ نووسراوەکانی ناو کتێبی پیرۆز زیاد بکات یان هیچ شتێکی لێ کەم بکاتەوە.
بەم شێوەیە، خودا لە زەبوورەکاندا هەم لەگەڵ مێشک و ژیریماندا دەدوێت، هەم لەگەڵ ناخی دڵماندا. بەڵام پێویستە هەموو وتەکانی خودا لە کتێبی پیرۆزدا، لەژێر ڕۆشنایی تەواوی ویستی ئەو٢ هەڵبسەنگێنرێن، کە لە فەرمان و قەدەغەکردن و فێرکارییەکانیدا ڕوون کراونەتەوە. زۆر گرنگە ئەم پەیامانە بە دروستی لێکبدرێنەوە؛ نابێت هیچ کەسێک شتێک بۆ دەقەکانی ناو کتێبی پیرۆز زیاد بکات یان هیچیان لێ کەم بکاتەوە.٣
١ کرداری نێرراوان ٤ :٢٥
٢ کرداری نێرراوان ٢٠ :٢٧
٣ ١ کۆرنتۆس ٤ :٦؛ ئاشکراکردن ٢٢ :١٨–١٩
١ کرداری نێرراوان ٤ :٢٥
٢ کرداری نێرراوان ٢٠ :٢٧
٣ ١ کۆرنتۆس ٤ :٦؛ ئاشکراکردن ٢٢ :١٨–١٩
تێکەڵبوونی زەبوورەکان لە پەرتووکی زەبوورەکاندا
هەرچەندە دەقە عیبرییەکە و وەرگێڕانە یۆنانی و لاتینییەکانی ئەوە نیشان دەدەن کە ١٥٠ زەبوور هەن، بەڵام جیاوازی هەیە لە شێوازی ژماردنیاندا. لە لایەکەوە، زەبووری ٩ و ١٠ لە دەقە عیبرییەکەدا، لە وەرگێڕانەکاندا وەک زەبووری ٩ هاتووە. هەروەها زەبووری ١١٤ و ١١٥ لە دەقە عیبرییەکەدا، لە وەرگێڕانەکاندا وەک زەبووری ١١٣ هاتووە. لە لایەکی ترەوە، زەبووری ١١٦ لە دەقە عیبرییەکەدا، لە وەرگێڕانەکاندا وەک زەبووری ١١٤ و ١١٥ هاتووە. وە زەبووری ١٤٧ لە دەقە عیبرییەکەدا، لە وەرگێڕانەکاندا وەک زەبووری ١٤٦ و ١٤٧ هاتووە. زەبووری ٤٢ و ٤٣ لە ٣٦ دەستنووسی عیبریدا بە دروستی یەک زەبوور پێکدەهێنن، وەک چۆن لە ڕێگەی هەمان بارودۆخ و ئایەتی کۆتایییەوە نیشان دراوە.
دووبارەبوونەوەی زەبوورەکان لە پەرتووکی زەبوورەکاندا.
هەندێک لە زەبوورەکان یان بەشێک لە زەبوورەکان دوو جار لە پەرتووکی زەبوورەکاندا دووبارە بوونەتەوە. زەبووری ١٤ ڕێک وەک زەبووری ٥٣ وایە. زەبووری ٤٠ : ١٣-١٧ وەک زەبووری ٧٠ وایە. زەبووری ٥٧ : ٧-١١ و زەبووری ٦٠ : ٥-١٢ وەک یەکن لەگەڵ زەبووری ١٠٨. زەبووری ١١٥ : ٤-١١ وەک زەبووری ١٣٥ : ١٥-٢٠ وایە. هەروەها هاوشێوەییەکی زۆر لە نێوان زەبووری ٣١ : ١-٤ و زەبووری ٧١ : ١-٣دا هەیە.
ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە پەرتووکی زەبوورەکان پەرتووکێکی پەرستشی (ڕێوڕەسمی) بووە، کە سروودەکانی کۆکردووەتەوە تاوەکو لە کۆڕەکانی پەرستندا بەکاربهێنرێن. تێکەڵبوونی ڕوونی تر لەم شوێنانەدا دەبینرێت: زەبووری ١٩ ئایەتی ١-٦ لەگەڵ ئایەتی ٧-١٤، زەبووری ٢٤ ئایەتی ١-٦ لەگەڵ ئایەتی ٧-١٠، و زەبووری ٢٧ ئایەتی ١-٦ لەگەڵ ئایەتی ٧-١٤. ئەو شێوازەی کە سروودەکان تێیدا بۆ بەکارهێنان لە کۆڕی پەرستندا تێکەڵ دەکران، لە ١ پوختەی مێژو ١٦ : ٨-٣٦دا ڕوون کراوەتەوە، کە تێکەڵەیەکە لە زەبوورەکانی ١٠٥، ٩٦ و ١٠٦.
زۆربەی زەبوورەکان تێبینییە زیادەکانیان هەیە. ئەم تێبینییانە زۆر جار لە سەرەتای زەبوورێکدا، هەندێک جار لە ناوەڕاست و هەندێک جاریشدا لە کۆتایی زەبوورێکدا دەبینرێن. ئەم تێبینییانە بە ئەگەری زۆرەوە کاری کۆکەرەوەکانی زەبوورەکانن. ئەم تێبینییانە مەبەستی جۆراوجۆریان هەبوو:
هەندێک تێبینی سروشتی زەبوورێک وەسف دەکەن.
• ٥٧ زەبوور ناونیشانیان «مزمۆر»ە، واتە ‘زەبوور یان سروودی ستایش’ بە ئامرازی تەل (زەبوور ٢٤).
• ٢٧ زەبوور ناونیشانیان «شیر»ە، واتە ‘سروود یان میوزیکی دەنگی’ (زەبوور ٤٥).
• ١٥ زەبوور ناونیشانیان «شیری هەمائیلۆت»ە، واتە ‘سروودی سەرکەوتنەکان’، و سروودە پەرستنییەکان بوون کە لە قۆناغەکانی زیارەتکردنی جەژنە ساڵانەکان لە ئۆرشەلیمدا دەخوێندران (زەبوور ١٢٠).
• ٥ زەبوور ناونیشانیان «تەفیلا»یە، واتە ‘نوێژ’ (زەبوور ٩٠).
• ١٣ زەبوور ناونیشانیان «ماسکیل»ە، کە بەئەگەری زۆرەوە شیعری فێرکردنەیی یان بیرکردنەوەیی بوون (زەبوور ٣٢).
• ٦ زەبوور ناونیشانیان «میکتام»ە (زەبوور ١٦)، بەئەگەری زۆر ‘وتەیەکی لیک’ یان ‘ئاماژەیەکی تیژ’.
• ٥ زەبوور ناونیشانیان «شیگایۆن»ە (زەبوور ٧)، بەئەگەری زۆر ‘سروودی گرووپی’.
واتای ئەم دوو ناونیشانە کۆتایییە لە ئێستادا نازانین چییە.
هەندێک تێبینی شێوازی پێشکەشکردنی زەبوورێک وەسف دەکەن.
• زەبوور ٤ دەڵێت زەبوورەکە دەبێت بە ئامرازی تەل خوێندرێت.
• زەبوور ٥ دەڵێت بە فلوت دەبێت پاڵپشتی بکرێت.
• زەبوور ٢٢ دەڵێت بە ئاوازی ‘مارالی بەیانی’ بخوێنرێت.
• زەبوور ٤٥ دەڵێت بە ئاوازی ‘سوسەنەکان’ بخوێنرێت.
• ٥٥ زەبوور ناونیشانیان «بۆ سەرپەرشتیاری میوزیک» هەیە (زەبوور ٤).
• ٧١ جار وشەی «سێلا» لە پەرتووکی زەبوورەکاندا دەبینرێت. وەک زۆر دەربڕینی تر لەم پەرتووکەدا، چیتر نازانین واتای ڕەسەنەکەی چی بوو.
هەندێک تێبینی نووسەری زەبوورەکە و هەندێک جار بۆنەی مێژوویی نووسینەکەی باس دەکەن.
• زەبوور ١٨ زەبووری داودە، کاتێک پەروەردگار لە دەستی هەموو دوژمنەکانی و لە دەستی شاول ڕزگاری کرد.
• زەبوور ٥١ زەبووری داودە، کاتێک ناتان پێغەمبەر هاتە لای دوای زیناکردنی داود لەگەڵ بەتشەبەع.
• زەبوور ٩٠ نوێژی موسایە.
هیچ ناونیشانێکی تاقانە ناتوانێت وەسفی هەموو ئەو شیعرانە بکات کە لە پەرتووکی زەبوورەکاندا دەبینرێن؛ چونکە ئەم پەرتووکە فێرکاری، نوێژ و سروود لەخۆدەگرێت. لە کتێبی پیرۆزی عیبریدا، ناوەکەی «سروودەکانی ستایش/زەبوورەکان»ـە (بە عیبری: تەهیللیم). کتێبی پیرۆز لە ٢ پوختەی مێژوو ٥ : ١٢-١٣دا دەگێڕێتەوە، کە سروودەکانی ستایش و سوپاسگوزاری لەلایەن گۆرانیبێژانەوە دەوتران و مۆسیقاژەنەکانیش بە ئامێرەکانی سەمبەل، چەنگ، قیسارە و دەنگی کەڕەناکان یاوەرییان دەکردن. ناونیشانی زەبووری ١٤٥ بریتییە لە «زەبووری داود» (بە عیبری: تەهیللا لێ-داود).
لە وەرگێڕانی یۆنانیی پەیمانی کۆندا، ناوەکەی «زەبوورەکان»ـە (بە یۆنانی: پسالمۆی). زەبوورەکان ئەو سروودانەن کە بە یاوەریی ئامێرە مۆسیقاژەنە تەلدارییەکان دەوترێن؛ ٥٧ زەبوور خاوەنی ئەم ناونیشانەن (بۆ نموونە زەبووری ٣). ئەمە ئەو ناوەیە کە پەیمانی نوێ لە لۆقا ٢٠ : ٤٢ و کرداری نێرراوان ١ : ٢٠دا بۆ پەرتووکی زەبوورەکان بەکاری دەهێنێت. بەڵام پێدەچێت کۆنترین ناو «نوێژەکان» بووبێت، وەک چۆن لە کۆتا نووسراوی زەبووری ٧٢دا دەردەکەوێت. بەرگی یەکەم و دووەمی زەبوورەکان بەم دەربڕینە کۆتایی دێن: «لێرەدا نوێژەکانی داودی کوڕی یەسا کۆتایی هات.
ناوی زۆرێک لە نووسەرانی زەبوورە تاکەکان هاتووە. بەپێی ١ پوختەی مێژوو ١٦ : ٧، دەزانین کە هەندێک زەبووری بێناو وەک زەبووری ٩٦، ١٠٥ و ١٠٦ بە ئەگەرێکی زۆرەوە لەلایەن داودەوە دانراون یان ڕێک خراون. زەبووری ٢ بێناوە، بەڵام لە کرداری نێرراوان ٤ : ٢٥دا خراوەتە پاڵ داود. ئێمە دەزانین کەسانی وەک موسا، داود و سولەیمان کەی ژیاون؛ قۆڕەح، ئاساف و هێمان مۆسیقاژەنی پەرستگا بوون و لە سەردەمی داودا ژیاون، واتە نزیکەی ١٠٠٠ ساڵ پ.ز.٤
پەرتووکی زەبوورەکان چۆن کۆکرایەوە؟ چونکە پەرتووکی زەبوورەکان زەبوورگەلێکی تێدایە کە هەندێکیان هەر لە سەردەمی موساوە نووسراون (١٥٢٧ – ١٤٠٧ پ.ز.) (زەبووری ٩٠) و هەندێکیشیان تا سەردەمی دیلیی بابل (٥٨٦ پ.ز.) (زەبووری ١٣٧) درێژ دەبنەوە، دەبێت پەرتووکەکە وردە وردە کۆکرابێتەوە تا ببێتە ئەم پەرتووکەی ئێستا کە ١٥٠ زەبوورە. پێشتر بەرگی بچووکتر و کۆمەڵە زەبووری جیاواز هەبوون کە لە ناو پەرتووکی ئێستای زەبوورەکاندا کۆکراونەتەوە. دەتوانین سێ قۆناغی جیاوازی کۆکردنەوە دەستنیشان بکەین:
لە ماوەی قۆناغی یەکەمدا، پێنج بەرگی بچووکتر لە زەبوورەکان کۆکرانەوە:
هەر چوار بەرگی یەکەم بە ستایشنامەی هاوشێوە کۆتایییان دەهات.
بەرگی یەکەم: پێکهاتبوو لە زەبوورەکانی داود (٣-٤١) و بە ستایشنامەی زەبووری ٤١ : ١٣ کۆتایی دەهات. زەبووری ١٠ لە بنەڕەتدا لەگەڵ زەبووری ٩ یەک زەبووریان پێکهێنابوو. زەبووری ٣٣ لە وەرگێڕانی یۆنانیدا خراوەتە پاڵ داود.
بەرگی دووەم: پێدەچێت تەنها لە زەبوورەکانی داود (٥١-٧١) پێکهاتبێت و بە ستایشنامەی زەبووری ٧٢ : ١٨-١٩ کۆتایی دەهات. زەبووری ٧٢ هی سولەیمان بوو و زەبووری ٧٢ : ٢٠ لەلایەن کۆکەرەوەی ئەم بەرگەی زەبوورەکانەوە نووسرابوو.
بەرگی سێیەم: پێدەچێت تەنها لە زەبوورەکانی کوڕانی قۆڕەح (٤٢، ٤٤-٤٩، ٨٤، ٨٥، ٨٧، ٨٨)، زەبوورەکانی ئاساف (٥٠، ٧٣-٨٣)، یەک زەبووری هێمان (٨٩) پێکهاتبێت و بە ستایشنامەی زەبووری ٨٩ : ٥٢ کۆتایی دەهات. لە زۆرێک لە دەستنووسە عیبرییەکاندا زەبووری ٤٢ و ٤٣ یەک زەبوور پێکدەهێنن.
بەرگی چوارەم: بە شێوەیەکی سەرەکی لە «سروودەکانی هەڵکشان» پێکهاتبوو، کە پێدەچێت لە کاتی کۆچی زیارەت بۆ ئۆرشەلیم وترابن (زەبووری ١٢٠-١٣٤) و بە ستایشنامەی زەبووری ١٠٦ : ٤٨ کۆتایی دەهات.
بەرگی پێنجەم: پێکهاتبوو لە ئەو زەبوورانەی کە بە وشەی «هەلیلویا» دەست پێدەکەن یان کۆتایییان دێت، کە بە واتای «ستایشی پەروەردگار بکەن!» دێت. چونکە وشەی هەلیلویا بەشێک لە ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی سروودەکان پێک ناهێنێت، ئەمە ئاماژە بۆ هەبوونی «بەرگێکی سروودەکانی هەلیلویا» دەکات (زەبووری ١٠٤-١٠٦، ١١١-١١٣، ١١٥-١١٧، ١٣٥، ١٤٦-١٥٠). وەرگێڕانی یۆنانی دەیسەلمێنێت کە نادڵنیایی هەبووە لە کاتی وەرگێڕاندا کە ئایا «هەلیلویا»یەکی دیاریکراو هی زەبووری پێشوو یان داهاتوو بووە. بۆ نموونە، هەلیلویاکانی کۆتایی زەبووری ١٠٦، ١١٧ و ١٣٥ لە دەقی عیبریدا، لە سەرەتای زەبووری ١٠٧، ١١٨ و ١٣٦ لە دەقی یۆنانیدا دانراون.
لە ماوەی قۆناغی دووەمدا، سێ بەرگی گەورەتر لە زەبوورەکان کۆکرانەوە:
بەرگی یەکەم: پێکهاتبوو لە یەکەم بەرگی قۆناغی یەکەم، واتە زەبوورەکانی داود کە زەبوورە بێناوەکانی ١ و ٢یان بۆ زیاد کرا (زەبووری ١-٤١).
بەرگی دووەم: وا دیارە بەرگی دووەم و سێیەمی قۆناغی یەکەم بۆ ماوەیەک وەک یەک بەرگ بووبن، کە زەبووری ٧٢ی سولەیمان و زەبووری ٨٦ی داودی بۆ زیاد کرا (زەبووری ٤٢-٨٩). ئەم بەرگە بەوە جیا دەکرایەوە کە زەبوورەکانی ٥٣، ٥٧، ٦٠ و ٧٠ هەروەها لە یەکێک لە بەرگەکانی تریشدا دەبینران و لە جیاتی ناوی «پەروەردگار»، بە گشتی ناوی «خودا»ی لە زەبوورەکانیدا بەکار دەهێنا.
بەرگی سێیەم: وا دیارە بەرگی چوارەم و پێنجەمی قۆناغی یەکەمیش بۆ ماوەیەک وەک یەک بەرگ بووبن. ئەمە لەوەوە دیارە کە زەبوورەکانی ١٠٥-١٠٧ بە هەمان وشە دەست پێدەکەن: «ستایشی پەروەردگار بکەن. سوپاسی پەروەردگار بکەن.» بۆ ئەم بەرگە، زەبوورەکانی تری داود (زەبووری ١٠١، ١٠٣، ١٠٨-١١٠، ١٣٨-١٤٥)، یەکێکی موسا (زەبووری ٩٠) و هەندێک زەبووری بێناو زیاد کران (زەبووری ٩١، ١٠٠، ١٠٢، ١١٤، ١١٩، ١٣٧).
ئەم بەرگە بەوە جیا دەکرایەوە کە وەک یەکەم بەرگی ئەم قۆناغە، ناوی «پەروەردگار»ی لە جیاتی «خودا» لە زەبوورەکاندا بەکار دەهێنا، بەڵام بە پێچەوانەی یەکەم بەرگی ئەم قۆناغە، ناونیشانە مۆسیقییەکانی (سەرنووسەکان) تێدا نەبوو.
لە ماوەی قۆناغی سێیەمدا، یەک بەرگی گەورە لە زەبوورەکان کۆکرایەوە.
ئەمە بەرگی ئێستامانە کە لە ١٥٠ زەبوور پێکهاتووە.
٤ ١ پوختەی مێژو ٦ :٣١–٤٧؛ ١٦ :٧
٤ ١ پوختەی مێژو ٦ :٣١–٤٧؛ ١٦ :٧
پەرتووکی ئێستای زەبوورەکان کۆکراوەی بەرگە بچووکترەکانی تری زەبوورەکانە. ئێمە هیچ بەڵگەیەکمان نییە کە ئایا کەی ئەم بەرگە جیاوازانەی زەبوورەکان کۆکراونەتەوە. پێدەچێت ئەمە لە کاتی چاکسازییە ئایینییەکانی حەزقیای پاشا لە نێوان ٧٢٧-٦٨٥ پ.ز.، یان لە کاتی چاکسازییە ئایینییەکانی یۆشیای پاشا لە نێوان ٦٣٩-٦٠٨ پ.ز.، یان تەنانەت دوای گەڕانەوە لە دیلی لە ٥٣٧ پ.ز. لە سەردەمی عزرا و نەحەمیادا لە نێوان ٤٥٨-٤٣٢ پ.ز. ڕوویدابێت. زەبووری ١٢٦ و ١٣٧ لە کاتی دیلی و دوای دیلی نووسراون، لە نێوان ٥٨٦-٥٣٧ پ.ز.
لەبەر ئەوەی ١ پوختەی مێژوو ١٦ : ٨-٣٦ بە ئەگەرێکی زۆرەوە کۆکراوەی چەند زەبوورێکی ناو پەرتووکی ئێستای زەبوورەکانە، ئێمە دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە پەرتووکی ئێستای زەبوورەکان زووتر لە پەرتووکەکانی پوختەی مێژوو کۆکراوەتەوە، واتە پێش ساڵی ٤٠٠ پ.ز. کۆکراوەتەوە. ستایشنامەی زەبووری ١٠٦ : ٤٧-٤٨ کە لە لایەن کۆکەرەوەی چوارەم پەرتووکی زەبوورەکانەوە نووسراوە، لە لایەن نووسەری پوختەی مێژوو لە ١ پوختەی مێژوو ١٦ : ٣٥-٣٦دا وەرگیراوە. ٢ تیمۆساوس ٣ : ١٦ فێرمان دەکات کە نووسەرانی زەبوورە تاکەکان و هەروەها کۆکەرەوەکانی بەرگە جیاوازەکانی زەبوورەکان لە لایەن ڕۆحی پیرۆزەوە سرووشیان (ئیلهام) بۆ کراوە. ئەوان لە خزمەتی نووسەری خودایی، ڕۆحی پیرۆزدا بوون، و ڕێک ئەو شتانەیان نووسی و کۆکردەوە کە خودا دەیویست خەڵکی جیهان بیزانن.
بابەتی پەرتووکی زەبوورەکان: «نوێژ و سروودی ستایش.»
پەرتووکی زەبوورەکان بۆ ٥ بەرگ دابەش دەکرێت:
بەرگی یەکەم، لە زەبوور ١–٤١ پێکهاتووە. زەبوورەکانی داود.
بەرگی دووەم، لە زەبوور ٤٢–٧٢ پێکهاتووە. زەبوورەکانی داود، قۆرەح و ئاساف.
بەرگی سێیەم، لە زەبوور ٧٣–٨٩ پێکهاتووە. زەبوورەکانی تری داود، قۆرەح و ئاساف.
بەرگی چوارەم، لە زەبوور ٩٠–١٠٦ پێکهاتووە. زەبوورەکانی تری داود و شاعیرە بێناوەکان.
بەرگی پێنجەم، لە زەبوور ١٠٧–١٥٠ پێکهاتووە. زەبوورەکانی تری داود و شاعیرە بێناوەکان.
وتەیەکی کۆنی جووەکان دەڵێت: «موسا پێنج پەرتووکی تەوراتی بە ئیسرائیلییەکان دا، و هاوتای ئەوانە، داود پێنج بەرگی زەبوورەکانی پێدان.»
بەرگی یەکەم، بەرگی یەکەم دەوترێت هاوتای پەرتووکی پەیدابوونە و بابەتی «مرۆڤ»ـە. بۆ نموونە: بەختەوەریی مرۆڤ لە زەبووری ١، کەوتنی لە زەبووری ٢-١٤ و گەڕانەوەی لە زەبووری ١٥-٤١.
بەرگی دووەم، دەوترێت هاوتای پەرتووکی دەرچوونە و بابەتی «ئیسرائیل»ـە. بۆ نموونە: وێرانبوونی ئیسرائیل لە زەبووری ٤٢-٤٩، ڕزگارکەرەکەی لە زەبووری ٥٠-٦٠ و ڕزگاربوونی لە زەبووری ٦١-٧٢.
بەرگی سێیەم، دەوترێت هاوتای پەرتووکی لێڤییەکانە و بابەتی «پەرستگا و کۆڕی پەرستن»ـە
بەرگی چوارەم، دەوترێت هاوتای پەرتووکی ژمارەکانە و بابەتی «زەوی»ـە. بۆ نموونە: ئەو بەرەکەتانەی پێویستن لە زەبووری ٩٠-٩٤، ئەو بەرەکەتانەی چاوەڕوان دەکرێن لە زەبووری ٩٥-١٠٠ و ئەو بەرەکەتانەی چێژیان لێ دەبینرێت لە زەبووری ١٠١-١٠٦.
بەرگی پێنجەم، دەوترێت هاوتای پەرتووکی دواوتارە و بابەتی «ووشەی خودا»یە. بۆ نموونە: زەبووری ١١٩، زەبووری ١٣٩ : ١٧-١٨، زەبووری ١٤٣ : ٥-١٠ و زەبووری ١٤٧ : ١٥-٢٠.
خەسڵەتی سەرەکیی شیعری عیبری پێی دەوترێت هاوتەریبخوازی. ئەمە بریتییە لە هەبوونی هاوشێوەیی لە بیرۆکەدا لەنێوان دێڕی یەکەم و دێڕی دووەمی ئایەتێکدا. شیعری عیبری بە شێوازی جووتدێڕ دەنووسرێت، کە بە گشتی لە دوو دێڕ پێکدێت کە بە جۆرێک لە جۆرەکان پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە. چوار جۆر هاوتەریبخوازی هەن:
جۆرێکیان هاوتەریبخوازیی دووبارەکردنەوەیە، کە تێیدا هەردوو دێڕەکە هەمان بیرۆکە یان بیرۆکەیەکی هاوشێوە دەردەبڕن، بەڵام بە ووشەی جیاواز. دێڕی دووەم ڕەنگە یارمەتیدەر بێت بۆ دیاریکردنی مانای مەبەستداری نووسەرەکە. بۆ نموونە، زەبووری ٣٢ : ٢ دەڵێت: «ستایشی پەروەردگار بکەن بە قیسارە؛ بە تەلدارە دە تەلییەکە مۆسیقای بۆ بژەنن.» لێرەدا ستایشکردن بەواتای ژەنینی مۆسیقا دێت. زەبووری ٩٦ : ٣ دەڵێت: «شکۆمەندیی ئەو لەنێو نەتەوەکاندا ڕابگەیەنن؛ کارە سەرسوڕهێنەرەکانی لەنێو هەموو گەلاندا.» لێرەدا مەبەست لە شکۆمەندیی پەروەردگار، کارە سەرسوڕهێنەرەکانییەتی. هەندێک جار دێڕی یەکەم ووتەیەکی حەرفییە و دێڕی دووەم ووتەیەکی خوازراوە. بۆ نموونە، زەبووری ٤٢ : ١ دەڵێت: «وەک چۆن ئاسک تینووی جۆگە ئاوەکانە، ئاوا دڵم تینووی تۆیە ئەی خودا.» ئەمە شوبهاندنە. یان زەبووری ٤٦ : ١١ دەڵێت: «لە ڕۆژهەڵاتەوە باڵندەیەکی نێچیرگر بانگ دەکەم؛ لە خاکێکی دوورەوە، پیاوێک بۆ بەدیهێنانی مەبەستم.» ئەمە مێتافۆرە (خوازراوی لێکچواندنە).٥
جۆرێکی تریان هاوتەریبخوازیی بەرەوپێشچوونە، کە تێیدا دێڕی دووەم بیرۆکەیەکی زیادە دەخاتە سەر. هەندێک جار ڕەنگە هۆکارەکە دەرببڕێت و بە ووشەی «چونکە» دەست پێ بکات. بۆ نموونە، زەبووری ٩ : ١٠ دەڵێت: «ئەوانەی ناوی تۆ دەناسن متمانەت پێ دەکەن، چونکە تۆ ئەی پەروەردگار، هەرگیز ئەوانەت بەجێنەهێشتووە کە بەدواتدا دەگەڕێن.» و هەندێک جار ڕەنگە مەبەستەکە دەرببڕێت و بە ووشەی «تاوەکو» دەست پێ بکات. بۆ نموونە، زەبووری ٥٥ : ٦ دەڵێت: «خۆزگە باڵی کۆترێکم هەبووایە، تاوەکو بفڕیایەم و بحەوایامەتەوە.
هاوتەریبخوازیی پێچەوانە (دژبەیەک)، کە تێیدا دێڕی دووەم بیرۆکەیەکی پێچەوانە یان تەنانەت دژبەیەک دەردەبڕێت و بە ووشەی «بەڵام» دەست پێ بکات. بۆ نموونە، زەبووری ١ : ٦ دەڵێت: «پەروەردگار ئاگای لە ڕێگای ڕاستودروستانە، بەڵام ڕێگای بەدکاران بەرەو لەناوچوونە.»٦
هاوتەریبخوازیی لوتکەیی، کە تێیدا دێڕی دووەم کاریگەریی دێڕی یەکەم فراوانتر دەکات. بۆ نموونە، زەبووری ١ : ١-٣ ووتەیەکی لوتکەیییە کە لە سێ ووتەی لوتکەیی تریش پێکهاتووە. لە ئایەتی ١دا، کرداری خراپەکاران بەرەو لوتکە دەچێت، لە «ڕۆیشتن»ـەوە بۆ «وەستان» و پاشان بۆ «دانیشتن». دەڵێت: «خۆزگەی بەو کەسەی کە بە تەگبیری بەدکاران ناڕوات، یان لە ڕێگای گوناهباراندا ناوەستێت، یان لە کۆڕی گاڵتەجاڕاندا دانانیشێت.» لە ئایەتی ٢دا، کرداری چاکە فراوان دەبێت، لە «ئارەزووکردن»ـەوە بۆ «تێڕامان» لە تەوراتی خودا. دەڵێت: «بەڵکو ئارەزووی لە تەوراتی پەروەردگارە، شەو و ڕۆژ لە تەوراتەکەی ڕادەمێنێت.» لە ئایەتی ٣دا، ئەنجامەکان فراوان دەبن، لە «بەرهەم لە وەرزەکەیدا»وە بۆ «هەرچی دەیکات». دەڵێت: «ئەو وەک دارێکی چێنراوی لای جۆگە ئاوەکانە، کە بەرهەمی خۆی لە وەرزی خۆیدا دەدات و گەڵاکەی ناوەریت. هەرچی دەیکات سەردەکەوێت.» ئەم سێ ئایەتە پێکەوە ووتەیەکی لوتکەیی پێکدەهێنن: ئایەتی ١ دەڵێت چی نابێت بکەیت، ئایەتی ٢ دەڵێت چی دەبێت بکەیت، و ئایەتی ٣ دەڵێت ئەنجامەکە چی دەبێت٧.
٥. هەروەها پەندی سولەیمان ١ : ٢٢، ٣٠، ٣١.
٦. هەروەها پەندی سولەیمان ١٥ : ١؛ ژیرمەندی ٤ : ١٠؛ یۆحەنا ٣ : ٢٠-٢١؛ فیلیپی ٣ : ٧-٨.
٥. هەروەها پەندی سولەیمان ١ : ٢٢، ٣٠، ٣١.
٦. هەروەها پەندی سولەیمان ١٥ : ١؛ ژیرمەندی ٤ : ١٠؛ یۆحەنا ٣ : ٢٠-٢١؛ فیلیپی ٣ : ٧-٨.
زمانی زیادەڕۆیی لە دەربڕینە گەورەکراوەکان پێکدێت، کە هەمیشە بەو مانایە نین کە بە شێوەیەکی حەرفی وەربگیرێن. زۆرجار شیعر گوزارشت لە سۆزێکی بەهێز دەکات کە تێیدا نووسەران وادیارە زمانی زیادەڕۆیی بەکاربهێنن بۆ دەربڕینی هەستە قووڵەکانیان.
لە زەبوورەکاندا ئەوەی پێی دەوترێت «زەبوورگەلی داواکردنی سزای خودایی»مان هەیە. ئەوانە نوێژن کە داوای دادوەریی خودا دەکەن. بۆ نموونە، لە زەبووری ٢٨ : ٤-٥، نووسەر بینی کە مرۆڤە خراپەکان هیچ گرنگییەک بە کارەکانی پەروەردگار نادەن، کە بە نهێنی پلانی خراپ دژی دراوسێکانیان دادەڕێژن و خراپە دەکەن. بۆیە ئەو نوێژی کرد: «پاداشتیان بدەرەوە بەپێی… کارە خراپەکانیان؛ پاداشتیان بدەرەوە بۆ ئەوەی دەستیان ئەنجامی داوە و ئەوەی شایستەیەتی بۆیان بگەڕێنەرەوە.» کاتێک نووسەری زەبوورەکان نادادپەروەرییەکی زەقی بەرامبەر بە لاوازان و چەوساوەکان دەبینی، تووڕەیی خۆی دەردەبڕی بەرامبەر بە نادادیی مرۆڤە بەدکارەکان، بەرامبەر بە بێڕەوشتیی مرۆڤە سەرکەشەکان و چەوساندنەوەی خەڵک لە لایەن خاوەن دەسەڵاتەکانەوە. کاتێک بینی چۆن مرۆڤە خراپەکان توندوتیژی و ململانێ بەکاردەهێنن بۆ پێشخستنی پلانە خۆپەرستەکانیان، لە زەبووری ٥٥ : ٩ نوێژی کرد: «پەروەردگار، بەدکاران سەرلێشێواو بکە.» کاتێک بیستی چۆن مرۆڤە خراپەکان درۆ دەکەن٨، نوێژی کرد: «زمانەکانیان تێکەڵ بکە».
تا ئەو کاتەی کە بەدکاران بەردەوام بوون لە سەرکەوتن و وا دیار بوو خۆشگوزەرانییان دادپەروەریی خودا ڕەت دەکاتەوە، نووسەری زەبوورەکان تووشی ئازارێکی قووڵی ڕۆحی دەبوو٩. پاشان نووسەرەکە خۆی لەگەڵ خودا و دۆزی خودا لەم جیهانەدا یەکدەخست، بۆیە تەنها دەیتوانی دوژمنانی خودا وەک دوژمنانی خۆشی ببینێت. ئەو خۆشەویستیی خۆی بۆ خودا و هەروەها نیگەرانیی قووڵی خۆی بۆ پیرۆزی، ڕاستودروستی، ڕاستی و شکۆمەندیی خودا دەردەبڕی، بە پاڕانەوە لە خودا کە پیرۆزی، ڕاستودروستی، ڕاستی و شکۆمەندییەکەی بپارێزێت بە وەشاندنی گورزێکی کوشندە لەو خەڵکانەی کە ناپیرۆز، نادادپەروەر، درۆزن و لووتبەرزن بەرامبەر بە خودا. هەستە توندەکانی لە نوێژەکانیدا بە زمانێکی توند دەردەبڕدرێن، بۆ نموونە وەک ئەوەی کە «ڕقی لە دوژمنەکانیەتی»١٠. لە پشت ئەم نوێژانەوە، کە داوای دادوەریی خودا دەکەن، باوەڕی نووسەرەکە هەیە کە خودا فەرمانڕەوای سەروەر و ئەخلاقیی جیهانە. «ڕاست» و «چەوت» بۆ خودا زۆر مانادارن، بۆیە لە تەنیشت «نیعمەتی خودا»، «دادوەریی خودا»ش دەبێت لە جیهانی ئەخلاقیدا کار بکات. هەر بۆیە ئەو نوێژی بۆ مرۆڤە خراپەکان دەکرد، تاوەکو لە خراپەکەیانەوە بەرەو لای خودا بگەڕێنەوە و نیعمەتی خودا وەربگرن. بەڵام ئەگەر ڕەتیان بکردایەوە تۆبە بکەن و بەردەوام بوون لە خراپەکارییەکانیان، ئەوا ئەو نوێژی دژی مرۆڤە خراپەکان دەکرد، تاوەکو خودا دەستوەردان بکات و بە دادوەرییەکانی خۆی ڕایان بگرێت.
وێناکاری بریتییە لە ڕوونکردنەوە خوازراوەکان کە بە زمانێکی ڕازاوە دەڕازێنرێنەوە، بە مەبەستی دروستکردنی کاریگەرییەکی تایبەت. بۆ نموونە، زەبووری ١٠٤ : ٢-٤ دروستکراوەکانی پەروەردگار بە زمانێکی جوان وەسف دەکات و دەڵێت: «پەروەردگار بە ڕووناکی خۆی دەپێچێتەوە، وەک ئەوەی کەوا بپۆشێت؛ ئاسمانەکان وەک چادر ڕادەکێشێت و بنمیچی ژوورە سەرەوەکانی لەسەر ئاوەکان دادەمەزرێنێت. هەورەکان دەکاتە گالیسکەی خۆی و لەسەر باڵەکانی با دەڕوات. باکان دەکاتە نێردراوی خۆی و بڵێسەی ئاگر دەکاتە خزمەتکاری خۆی.»١١
٧. هەروەها ئیشایا ٥٥ : ٦-٧.
٨. هەواڵی ساختە
٩. زەبووری ٧٣ : ٢-١٦.
١٠. زەبووری ٢٨ : ٤-٥؛ ٨٣ : ١-٣، ١٥-١٨؛ ١٣٩ : ١٩-٢٢.
١١. هەروەها ئەیوب ٣٨ : ٣١-٣٥.
٧. هەروەها ئیشایا ٥٥ : ٦-٧.
٨. هەواڵی ساختە
٩. زەبووری ٧٣ : ٢-١٦.
١٠. زەبووری ٢٨ : ٤-٥؛ ٨٣ : ١-٣، ١٥-١٨؛ ١٣٩ : ١٩-٢٢.
١١. هەروەها ئەیوب ٣٨ : ٣١-٣٥.
لە لۆقا ٢٤ : ٤٤دا، عیسای مەسیح خۆی مۆڵەتی پێ داین بۆ گەڕان بەدوای ئەودا لە پەرتووکی زەبوورەکاندا. فەرمووی: «دەبێت هەموو ئەو شتانە بێنە دی کە دەربارەی من لە شەریعەتی موسا و پێغەمبەران و زەبوورەکاندا نووسراون.» ئێمە زۆر شت دەربارەی ژیانی عیسا لە زەبوورەکاندا دەدۆزینەوە:
سروشتی خودایی عیسای مەسیح پێشبینی کراوە لە زەبووری ١٠٢ : ٢٥-٢٧ (عیبرانییەکان ١ : ١٠-١٢)، زەبووری ٨ : ٥-٦ (عیبرانییەکان ٢ : ٧-٨) و زەبووری ٩٧ : ٧ (عیبرانییەکان ١ : ٦).
سروشتی مرۆیی عیسای مەسیح پێشبینی کراوە لە زەبووری ٨ : ٢-٥ (مەتتا ٢١ : ١٥-١٦؛ عیبرانییەکان ٢ : ٦-٧).
پایەی عیسای مەسیح وەک پێغەمبەر پێشبینی کراوە لە زەبووری ٢٢ : ٢٢ (عیبرانییەکان ٢ : ١٢).
پایەی عیسای مەسیح وەک کاهین پێشبینی کراوە لە زەبووری ٤٠ : ٦-٨ (عیبرانییەکان ١٠ : ٥-٧)، زەبووری ٤٩ : ٧-٨ (مەتتا ١٦ : ٢٦)، زەبووری ٢٢، زەبووری ٢٣ و زەبووری ١١٠ : ١ (مەتتا ٢٢ : ٤٤، کرداری نێرراوان ٢ : ٣٤؛ عیبرانییەکان ١ : ١٣).
پایەی عیسای مەسیح وەک پاشا پێشبینی کراوە لە زەبووری ٢ : ٧ (مەتتا ٣ : ١٧، کرداری نێرراوان ١٣ : ٣٣، عیبرانییەکان ١ : ٥؛ ٥ : ٥؛ ٧ : ٢٨؛ ٢ پەترۆس ١ : ١٧)، زەبووری ٢٤ : ٧-١٠ (١ کۆرنسۆس ٢ : ٨)، زەبووری ٤٥ : ٦-٧ (عیبرانییەکان ١ : ٨-٩) و زەبووری ٧٢ : ١٠-١١ (ئاشکراکردن ٢١ : ٢٤).
ڕەتکردنەوەی عیسای مەسیح لە زەبوور ١١٨ :٢٢–٢٣ پێشبینی کراوە (مەتا ٢١ :٤٢).
خیانەتکردن لە عیسای مەسیح لە زەبوور ٤١ :٩ پێشبینی کراوە (مەتا ٢٦ :٢٣).
ئازارەکانی عیسای مەسیح پێشبینی کراون لە زەبووری ٨ : ٥ (عیبرانییەکان ٢ : ٩)، زەبووری ٢٢، زەبووری ٣١ : ٥ (لۆقا ٢٣ : ٤٦)، زەبووری ٦٩ : ٤ (یۆحەنا ١٥ : ٢٥)، زەبووری ٦٩ : ٩ (یۆحەنا ٢ : ١٧) و زەبووری ١٠٩ : ٢٥ (مەتتا ٢٧ : ٣٩).
زیندووبوونەوەی عیسای مەسیح لە زەبوور ١٦ :١٠ پێشبینی کراوە (کرداری نێرراوان ٢ :٢٥–٢٨).
گەڕانەوەی عیسای مەسیح بۆ ئاسمان لە زەبوور ٦٨ :١٨ پێشبینی کراوە (ئەفەسۆس ٤ :٨).
زەبووری ٢٢ وێنەیەکی پێغەمبەرانەیە بۆ ئەوەی لە جەلجەتا ڕوویدا کاتێک عیسای مەسیح بۆ گوناهەکانمان مرد:
ئایەتی ١ دەڵێت عیسای مەسیح ئەزموونی وازهێنانی لە لایەن خوداوە کرد: «خودای من، خودای من، بۆچی وازت لێ هێنام؟»١٢
ئایەتی ٦-٧ دەڵێت کە ئەو لە لایەن خەڵکەوە سووکایەتیی پێ کراوە و بێڕێزیی لێ کراوە.١٣
ئایەتی ٨ دەڵێت کە خەڵکەکە تەحەدایان کردووە تاوەکو خۆی ڕزگار بکات.١٤
ئایەتی ١٢-١٣ دەڵێت کە لە لایەن سەربازە گاڵتەجاڕەکان و دزە بێڕێزەکانەوە دەورە دراوە.١٥
ئایەتی ١٤ دەڵێت کە ئازارە توندەکانی دڵی ئەویان شکاند.١٦
ئایەتی ١٥ دەڵێت کە ئەو تووشی تینووێتییەکی زۆر بوو (٦٩ : ٢١).١٧
ئایەتی ١٦ دەڵێت کە ئەو لەخاچ درا؛ دەست و قاچەکانی بە بزمار کونکراون.١٨
ئایەتی ١٨ دەڵێت کە سەربازەکان جلەکانیان بە تیروپشک دابەش کرد.١٩
١٢. مەتتا ٢٧ : ٤٦.
١٣. مەتتا ٢٧ : ٣٩؛ لۆقا ٢٣ : ٣٥-٣٦.
١٤. مەتتا ٢٧ : ٣٩، ٤١، ٤٣.
١٥. مەتتا ٢٧ : ٢٧-٣١، ٣٦، ٤٤.
١٦. یۆحەنا ١٩ : ٣٤-٣٥.
١٧. یۆحەنا ١٩ : ٢٨-٢٩.
١٨. ئیشایا ٥٣ : ٥؛ مەتتا ٢٧ : ٣٥.
١٩. مەتتا ٢٧ : ٣٥.
٢٠. ١ کۆرنسۆس ١٥ : ٢٣-٢٥؛ فیلیپی ٢ : ٩-١١.
٢١. لۆقا ٢٠ : ٤٢؛ ٢٤ : ٤٤.
٢٢. مەتتا ٢٢.
٢٣. کرداری نێرراوان ٤ : ٢٥-٢٦.
٢٤. کرداری نێرراوان ٢ : ٢٥-٢٨؛ ١٣ : ٣٣.
٢٥. عیبرانییەکان ١ : ٦، ١٠-١٣؛ ٢ : ٦-٨؛ ٥ : ٦؛ ١٠ : ٥-٧.
١٢. مەتتا ٢٧ : ٤٦.
١٣. مەتتا ٢٧ : ٣٩؛ لۆقا ٢٣ : ٣٥-٣٦.
١٤. مەتتا ٢٧ : ٣٩، ٤١، ٤٣.
١٥. مەتتا ٢٧ : ٢٧-٣١، ٣٦، ٤٤.
١٦. یۆحەنا ١٩ : ٣٤-٣٥.
١٧. یۆحەنا ١٩ : ٢٨-٢٩.
١٨. ئیشایا ٥٣ : ٥؛ مەتتا ٢٧ : ٣٥.
١٩. مەتتا ٢٧ : ٣٥.
٢٠. ١ کۆرنسۆس ١٥ : ٢٣-٢٥؛ فیلیپی ٢ : ٩-١١.
٢١. لۆقا ٢٠ : ٤٢؛ ٢٤ : ٤٤.
٢٢. مەتتا ٢٢.
٢٣. کرداری نێرراوان ٤ : ٢٥-٢٦.
٢٤. کرداری نێرراوان ٢ : ٢٥-٢٨؛ ١٣ : ٣٣.
٢٥. عیبرانییەکان ١ : ٦، ١٠-١٣؛ ٢ : ٦-٨؛ ٥ : ٦؛ ١٠ : ٥-٧.
• زەبووری ٢ دەڵێت کە مەسیح هەموو نەتەوەکانی سەر زەوی بە میرات وەردەگرێت (٢ : ٨) و ئەو وەک پاشا لە پاشایەتیی خودادا بە دەسەڵاتێکی گەورەوە فەرمانڕەوایی دەکات (٢ : ٩-١٢).
• زەبووری ٢٢ دەڵێت کە ئەو فەرمانڕەوایی بەسەر هەموو نەتەوەکاندا دەکات و هەموو خێزانەکانی نەتەوەکان لەبەردەمیدا کڕنۆش دەبەن (٢٢ : ٢٧-٢٨)٢٠.
• زەبووری ٤٥ دەڵێت کە ئەو بە دادپەروەری فەرمانڕەوایی دەکات. ئەو ڕاستودروستیی خۆش دەوێت و ڕقی لە خراپەکارییە، و پاشایەتییەکەی بۆ هەتاهەتایە دەمێنێتەوە (٤٥ : ٦-٧).
• زەبووری ١١٠ دەڵێت کە ئەوەی لە دەستە ڕاستی خودا دادەنیشێت (١١٠ : ١) و هەموو فەرمانڕەواکانی سەر زەوی کە بە دوژمنی خودا دەمێننەوە پان دەکاتەوە (١١٠ : ٦).
زەبووری ٧٢ دەڵێت کە ئەو بە ڕاستودروستی دادوەریی هەموو خەڵک دەکات (٧٢ : ٢)، ئەو بەرگری لە لێقەوماوان دەکات، هەژاران ڕزگار دەکات، چەوسێنەر تێکدەشکێنێت (٧٢ : ٤) و بەسەر هەموو زەویدا فەرمانڕەوایی دەکات (٧٢ : ٨). هەموو پاشاکان لەبەردەمیدا کڕنۆش دەبەن و هەموو نەتەوەکان خزمەتی دەکەن (٧٢ : ١١). بەڵام هەروەها هەموو نەتەوەکان لە ڕێگەی ئەوەوە بەرەکەتدار دەبن (٧٢ : ١٧)، چونکە خەڵک لە هەموو نەتەوەکانی جیهان باوەڕی پێ دەهێنن و ڕزگار دەبن! ئەم زەبوورانە تەنها ئاماژە بۆ فەرمانڕەوایی عیسای مەسیح ناکەن وەک پاشا پێش هاتنەوەی دووەمی، بەڵکو بۆ فەرمانڕەوایی ئەو لە ئاسمانی نوێ و لەسەر زەوییەکی نوێ دوای هاتنەوەی دووەمیش.
پەرتووکی زەبوورەکان ئەو پەرتووکی نوێژانە بووە کە عیسا بەئەگەری زۆر بەکاری دەهێنا کاتێک بەشداری خزمەتەکانی کەنیشت دەکرد و ئەو پەرتووکی سروودانەش بوو کە لە ماوەی جەژنەکاندا لە ئۆرشەلیم دەیخوێند. عیسای مەسیح پەرتووکی زەبوورەکانی لە فێرکارییەکانیدا بەکار دەهێنا٢١ و کاتێک لەسەر خاچ ئازاری دەکێشا بەکاری هێنا.٢٢ پەرتووکی زەبوورەکان هەروەها ئیلهامبەخش بوو بۆ نێرراوەکان کاتێک تووشی چەوسێنرانەوە دەبوون.٢٣ ئەوانیش زەبوورەکانیان لە فێرکردن و مزگێنیداندا بەکارهێنا٢٤ و بۆ ڕوونکردنەوەی قووڵی باوەڕەکەیان سەبارەت بە عیسای مەسیحی پەروەردگار بەکاریان دەهێنا.٢٥
زەبووری ١ فێرمان دەکات کە خودای کتێبی پیرۆز چاودێریی ڕێگای ڕاستودروستان دەکات (١ : ٦).
زەبووری ٢ فێر دەکات خودا بەو پاشا و فەرمانڕەوایانی زەوی کە دژایەتی دەکەن پێدەکەنێت (٢ :٢).
زەبووری ٣ فێر دەکات خودا قەڵغانێکە لە دەوری ئێمەدا (٣ :٣).
زەبووری ٤ فێر دەکات خودا ڕاستودروستان بۆ خۆی جیا کردوونەتەوە و گوێیان لێ دەگرێت کاتێک بانگی دەکەن (٤ :٣).
زەبووری ٥ فێر دەکات خودا ڕێگا بە خراپەکاران نادات لەگەڵیدا نیشتەجێ بن، ڕقی لە هەموو بەدکاران دەبێتەوە و هەموو درۆزنان لەناو دەبات (٥ :٤–٦).
زەبووری ٩ فێر دەکات خودا هەرگیز ئەوانە بەجێ ناهێڵێت کە بە دوایدا دەگەڕێن و دوا و هاوارەکەی ستەملێکراوان فەرامۆش ناکات (٩ :١٠،١٢).
زەبووری ١٠ فێر دەکات خودا یارمەتی هەتیوان دەدات و بەرگری لە ستەملێکراوان دەکات (١٠ :١٤،١٨).
زەبووری ١٤ فێر دەکات خودا لەنێو کۆمەڵی ڕاستودروستاندا ئامادەیە (١٤ :٥).
شاعیرانی کتێبی پیرۆز لە زەبوورەکاندا گوزارشتیان لە قووڵترین هەست و سۆز و ئەزموونەکانیان کردووە. ئەوان لە ناو زەبوورەکاندا خەم یان شادی، ترس یان ئومێد، بێئومێدیی تاڵ یان چاوەڕوانییە گەشەکان، و هەروەها پرسیارە تەمومژاوییەکان و متمانەی منداڵانەی خۆیانیان دەربڕیوە. لە ناو ئەم زەبوورانەدا، ئەوان کاتێک دڵیان بۆ لای خودا بەرز دەکردەوە، پەردەیان لەسەر ناخی بیرکردنەوەکان و بڕوا و تەرخانبوونی خۆیان لادەبرد. هەر بۆیە، لەبەر ئەوەی دەتوانین خۆمان لەگەڵ ئەواندا هاوتا بکەین، زەبوورەکان دەبنە ئەو ئامرازەی کە لە ڕێگەیانەوە نوێژ و پەرستش دەکەین، یان تێڕادەمێنین و وانە فێر دەبین.
دەکرێت زەبوورەکان بۆ چەند گروپێکی جیاوازی نوێژ پۆلێن بکرێن:
زەبوورەکانی تۆبەکردن و لێخۆشبوون:
زەبووری ٣٢ نوێژێکە بۆ داوای لێخۆشبوون. دەڵێت: «کاتێک بێدەنگ بووم، ئێسکەکانم ڕزین… پاشان دانم نا بە گوناهەکەمدا بۆ تۆ… تۆش لە تاوانباری گوناهەکەم خۆش بوویت» (ئایەتی ٣، ٥).
زەبووری ٥١ نوێژێکە بۆ دانپێدانان بە گوناهدا. دەڵێت: «ئەی خودا، بەپێی نیعمەتە نەبڕاوەکەت میهرەبان بە لەگەڵم… هەموو تاوانەکانم بسڕەوە و لە گوناهەکەم پاکم بکەرەوە… بەرامبەر بە تۆ، تەنها بەرامبەر بە تۆ گوناهم کردووە و ئەوەی لەبەر چاوت خراپە ئەنجامم داوە» (ئایەتی ١-٤).
زەبوورەکانی ستایش و سوپاسگوزاری:
زەبووری ٦٨ ستایشی خودا دەکات بۆ ئەوەی ڕۆژانە بارەکانمان هەڵدەگرێت (ئایەتی ١٩).
زەبووری ١٠٣ ستایشی خودا دەکات بۆ هەموو چاکە زۆرەکانی.
زەبووری ١٤٥ نوێژێکە بۆ ستایشکردنی سیفەتە خوداییەکانی خودا، بەتایبەتی گەورەییەکەی کە کەس ناتوانێت لێی تێبگات (ئایەتی ٣).
زەبوورەکانی پەرستن و پیادەکردنی ئامادەبوونی خودا:
زەبووری ١٦ دەڵێت: «پەروەردگارم هەمیشە لەبەر چاوی خۆم داناوە. چونکە ئەو لە دەستە ڕاستی منە، ناهەژێم» (ئایەتی ٨).
زەبووری ٩٦ نوێژێکە بۆ پەرستن و بەرزڕاگرتنی خودا. دەڵێت: «سوجدە بۆ پەروەردگار ببەن بە شکۆمەندیی پیرۆزییەکەیەوە؛ لەبەردەمی بلەرزن، ئەی هەموو زەوی» (ئایەتی ٩).
زەبوورەکانی دەربڕینی متمانە و باوەڕ:
زەبووری ١٨ دەڵێت: «بە یارمەتیی تۆ، دەتوانم هێرش بکەمە سەر سوپایەک؛ لەگەڵ خودای خۆم دەتوانم بەسەر دیوارێکدا سەربکەوم… ئەو قاچەکانم وەک قاچی ئاسکی لێ دەکات؛ لەسەر بەرزاییەکان جێگیرم دەکات. دەستەکانم بۆ جەنگ ڕادەهێنێت» (ئایەتی ٢٩، ٣٣).
زەبووری ٢٣ دەڵێت: «پەروەردگار شوانمە، پێویستم بە هیچ نابێت. لە لەوەڕگا سەوزەکاندا ڕام دەکێشێت، بۆ لای ئاوە هێمنەکان ڕێنماییم دەکات، گیانم دەبووژێنێتەوە. بە ڕێڕەوی ڕاستودروستیدا ڕێنماییم دەکات» (ئایەتی ١-٣).
زەبوورەکانی تەرخانبوون:
زەبووری ١٠١ دەڵێت: «هیچ شتێکی بێ نرخ ناخەمە بەر چاوم… هیچ پەیوەندییەکم بە پیاوانی بەدکارەوە نابێت» (ئایەتی ٣-٤).
زەبوورەکانی پاڕانەوە:
زەبووری ١٣ نوێژێکە لە کاتە ناخۆشەکاندا. داود نوێژ دەکات: «تا کەی ئەی پەروەردگار؟ ئایا بۆ هەمیشە فەرامۆشم دەکەیت؟ تا کەی ڕووی خۆتم لێ دەشارێتەوە؟ تا کەی دەبێت لەگەڵ بیرکردنەوەکانمدا بجەنگێم و هەموو ڕۆژێک خەم لە دڵمدا بێت؟ تا کەی دوژمنم بەسەرمدا زاڵ بێت؟» (ئایەتی ١-٢).
زەبووری ٣٨ نوێژێکە بۆ پاڕانەوە لە دەستوەردانی خودا و ڕزگارکردن لە کاتی نەخۆشیدا.
زەبوورەکانی تکاکردن:
زەبووری ٦٧ نوێژێکە بۆ نەتەوەکان، تاوەکو ڕێگاکانی خودا و ڕزگارییەکەی بناسن (ئایەتی ٢).
زەبوورەکانی نەفرەتکردن داوا لە خودا دەکەن پیرۆزی و ڕاستودروستیی خۆی بسەلمێنێت بەرامبەر هەموو ئەو کەسانەی کە بەردەوامن لە ژیان لە ناپیرۆزی و ناڕاستودروستیدا. بۆ نموونە، زەبووری ١٠ دەڵێت: «قۆڵی مرۆڤی بەدکار و خراپەکار بشکێنە؛ لێپرسینەوەی لەگەڵ بکە بۆ ئەو خراپەیەی کە وا دەزانرێت نادۆزرێتەوە» (ئایەتی ١٥).
دەکرێت زەبوورەکان بۆ چەند گروپێکی جیاوازی فێرکاری پۆلێن بکرێن:
زەبوورەکانی فێرکاری دەربارەی وشەی خودا.
زەبووری ١٩ زەبووری ١١٩ شایەتییەکە بۆ کاریگەریی خوێندن و جێبەجێکردنی ووشەی خودا. دەڵێت: «ئای چەند شەریعەتی تۆم خۆش دەوێت! هەموو ڕۆژەکە تێیدا ڕادەمێنم. فەرمانەکانی تۆ من لە دوژمنەکانم داناتر دەکەن، چونکە هەمیشە لەگەڵ مندان. من لە هەموو مامۆستاکانم تێگەیشتووترم، چونکە لە یاساکانی تۆ ڕادەمێنم. من لە پیرەکان زیاتر تێ دەگەم، چونکە فەرمایشتەکانی تۆ دەپارێزم» (ئایەتی ٩٧-١٠٠).
زەبووری ١١٩ شایەتییە بۆ کاریگەری خوێندنەوە و جێبەجێکردنی وشەی خودا. دەڵێت: «ئەی چەندە یاساکەت خۆش دەوێم! هەموو ڕۆژ بیرم لێی دەکەمەوە. فەرمانەکانت لە دوژمنانم دانامتر دەکەن. لە هەموو مامۆستایانم زیاتر لێم تێدەگەم، چونکە بیرم لە فەرمانەکانت دەکەمەوە. لە پیرەکان زیاتر تێدەگەم، چونکە گوێڕایەڵی فەرمایشتەکانت دەبم» (٩٧–١٠٠).
زەبوورەکانی فێرکردن دەربارەی دانایی خودا.
زەبووری ٣٧ فێرمان دەکات کە دانایییە مرۆڤ ئارام بێت کاتێک دەبینێت بەدکاران سەر دەکەون. دەڵێت: «خەفەت مەخۆ لەبەر ئەوانەی لە ڕێگایاندا سەرکەوتوون، کاتێک پلانە خراپەکانیان جێبەجێ دەکەن. لە تووڕەیی دوور بکەوەرەوە… خەفەت مەخۆ – تەنها بەرەو خراپەت دەبات. چونکە بەدکاران بنبڕ دەکرێن» (ئایەتی ٧-٨).
زەبووری ١٢٧ فێرمان دەکات کە هەرچییەک بەبێ پەروەردگار بکرێت بێهوودەیە. دەڵێت: «ئەگەر پەروەردگار خانوو بنیاد نەنێت، بنیادنەرانی بە خۆڕایی ماندوو دەبن… بە خۆڕایی بەیانیان زوو هەڵدەستن و درەنگ دەخەون، بە ڕەنج و ماندووبوون نان دەخۆن – چونکە ئەو خەو دەبەخشێتە خۆشەویستانی خۆی» (ئایەتی ١-٢).
زەبوورەکانی فێرکردن دەربارەی ویستی خودا.
زەبووری ٤٠ فێرمان دەکات کە خودا ئارەزووی لە قوربانی ئاژەڵ نییە، بەڵکو ئارەزووی لە گوێڕایەڵی بۆ ویستی ئەوە (ئایەتی ٦-٨).
زەبووری٥٠ فێرمان دەکات کە خودا ئارەزووی لە قوربانی ئاژەڵ نییە، بەڵکو ئارەزووی لە پێشکەشکردنی سوپاسگوزارییە (ئایەتی ١٢-١٤).
زەبوور ٧٨ فێرکارییەکە دەربارەی پێویستیی گواستنەوەی ڕاستییەکانی خودا بۆ نەوەی داهاتوو. دەڵێت: «بە نەوەی داهاتوو دەڵێین، کارە شایستەی ستایشەکانی پەروەردگار، هێزی ئەو و ئەو کارە سەرسوڕهێنەرانەی کە ئەنجامی داون… تاوەکو ئەوانیش متمانەیان بە خودا بێت و کارەکانی خودا لەبیر نەکەن، بەڵکو فەرمانەکانی ئەو بپارێزن» (ئایەتی ٤، ٧).
زەبوورەکانی فێرکردن دەربارەی هێزی خودا.
زەبووری ٣٣ دەڵێت: «پەروەردگار پلانی نەتەوەکان پوچەڵ دەکاتەوە… بەڵام پلانی پەروەردگار بۆ هەتاهەتایە دەمێنێتەوە» (ئایەتی١٠–١١).
زەبووری ٤٧ فێر دەکات: «خودا فەرمانڕەوای نەتەوەکانە… پاشایانی زەوی هی ئەون» (ئایەتی ٧–٩).
زەبووری ١٠٤ فێرکارییەکە دەربارەی چاودێریی خودایی خودا بۆ خەڵکی سەر زەوی. دەڵێت: «ئەو گیای بۆ ئاژەڵەکان دەڕوێنێت، و ڕووەک بۆ مرۆڤ تاوەکو بچێنێت – تاوەکو خواردن لە زەوییەوە بەدەست بهێنێت: شەراب کە دڵی مرۆڤ شاد دەکات، زەیت کە ڕووی دەگەشێنێتەوە، و نان کە دڵی بەهێز دەکات» (ئایەتی ١٤-١٥).
زەبوورەکانی فێرکردن دەربارەی بەڵێنەکانی خودا.
زەبووری ٣٢ بەڵێن دەدات: «فێرت دەکەم و ڕێنماییت دەکەم لەو ڕێگەیەی دەبێت بیگریت؛ ڕاوێژت دەکەم و چاوم لەسەرتە» (ئایەتی ٨).
زەبووری ٥٥ بەڵێن دەدات: «بارەکەت بخە سەر شانی پەروەردگار و ئەو پشتگیریت دەکات؛ هەرگیز نایەڵێت ڕاستودروست بلەرزێت» (ئایەتی٢٢).
زەبووری ٨٤ بەڵێن دەدات: «هیچ شتێکی چاک لەوانە دریغ ناکات کە بە بێگەردی ڕێ دەکەن» (ئایەتی ١١).
زەبووری ١٣٨ دەڵێت: «پەروەردگار پلانی خۆی بۆ من جێبەجێ دەکات» (ئایەتی ٨).